EON
pedia
ENG
EON
pedia
Başlangıçtan bugüne.
Hadeen
Arkeen
Proterozoyik
Fanerozoyik
10 milyar yıl önce
1 milyar yıl önce
100 milyon yıl önce
10 milyon yıl önce
1 milyon yıl önce
100 bin yıl önce
10 bin yıl önce
1
200
400
600
800
1000
1 bin yıl önce
1200
1400
1500
1600
1700
1800
1850
1900
100 yıl önce
1950
2000
2020
günümüz
Kozmos
Milyar yıl
Dünya
Milyar / yüz milyon yıl
İnsan Evrimi
Milyon / yüz bin yıl
Tarih Öncesi
On bin / bin yıl
Antik Çağ
Yüzyıl
Orta Çağ
Yüzyıl
Modern Çağ
On yıl
yaklaşık 13,8 milyar yıl önce
Büyük Patlama: zamanın başlangıcı
Bilinen evren yaklaşık 13,8 milyar yıl önce son derece sıcak ve yoğun bir durumdan genişlemeye başladı; zaman, mekân ve madde bu noktadan itibaren anlamlıdır.
Büyük Patlama'dan yaklaşık 380.000 yıl sonra
Rekombinasyon: ilk atomlar ve kozmik ışığın özgürleşmesi
Evren elektronların protonlarla birleşip ilk nötr hidrojen atomlarını oluşturacağı kadar soğuduğunda ışık ilk kez serbestçe yayıldı; bu ışık bugün kozmik mikrodalga arka planı olarak ölçülüyor.
yaklaşık 13,6 milyar yıl önce
İlk yıldızlar: karanlık çağın sonu
Büyük Patlama'dan yaklaşık iki yüz milyon yıl sonra, soğuyan hidrojen-helyum bulutlarının çökmesiyle evrendeki ilk yıldızlar (III. nesil) tutuştu.
yaklaşık 13,4 milyar yıl önce
Samanyolu'nun ilk kuşağı
Bilinen en eski Samanyolu yıldızları yaklaşık 13,5 milyar yaşındadır; galaksimizin çekirdeği, evrenin ilk yarım milyar yılı içinde toplanmaya başladı.
yaklaşık 4,57 milyar yıl önce
Güneş Sistemi'nin oluşumu
Bir gaz ve toz bulutunun çökmesiyle Güneş tutuştu; çevresindeki disk içinde gezegenler kümelenerek bugünkü sistemi kurdu.
yaklaşık 4,54 milyar yıl önce
Dünya'nın oluşumu
Güneş'in çevresindeki gaz ve toz diski içinde toplanmaya başlayan kayalık cisimler, yaklaşık 4,54 milyar yıl önce Dünya'yı oluşturdu; Ay büyük bir çarpışmadan kısa süre sonra ortaya çıktı.
yaklaşık 4,51 milyar yıl önce
Ay'ın oluşumu
Genç Dünya ile Mars boyutlarında bir gök cismi çarpıştı; saçılan malzeme yörüngede toplanarak Ay'ı oluşturdu.
yaklaşık 4,4 milyar yıl önce
İlk okyanuslar
Genç Dünya soğurken su buharı yoğuştu ve ilk okyanuslar oluştu. Jack Hills zirkonu bu erken dönemin en güçlü kanıtıdır; Dünya'nın en az 4,4 milyar yıl önce sıvı suya sahip olduğunu gösterir.
yaklaşık 4,1–3,8 milyar yıl önce
Geç Ağır Bombardıman
yaklaşık 3,8 milyar yıl önce
İlk yaşam: prokaryotik mikroorganizmalar
Henüz okyanusları kuruyan genç gezegende, kendi kendini kopyalayabilen ilk hücreler ortaya çıktı — sonraki dört milyar yıllık biyolojik tarihin tek atası.
yaklaşık 3,5 milyar yıl önce
Fotosentezin ortaya çıkışı
Siyanobakteriler güneş ışığını ve suyu kullanarak oksijen üretmeye başladı — milyarlarca yıl sonra solunabilir bir atmosfer yaratacak sessiz bir kimyasal devrim.
yaklaşık 2,4 milyar yıl önce
Büyük Oksijenlenme Olayı
Siyanobakterilerin fotosentezle saldığı oksijen yaklaşık 2,4 milyar yıl önce atmosferde birikmeye başladı; gezegenin kimyası kalıcı olarak değişti.
yaklaşık 2,1 milyar yıl önce
Ökaryot hücrenin ortaya çıkışı
Bir hücrenin başka bir hücreyi yutup ortak yaşamaya başlamasıyla çekirdekli, karmaşık hücre doğdu — sonraki tüm bitki ve hayvanların temeli.
yaklaşık 1 milyar yıl önce
Çok hücreli yaşamın kökeni
Milyarlarca yıl boyunca yaşam tekil hücrelerden ibaretti. Yaklaşık 1 milyar yıl önce ökaryot hücreler işbirliği yapmayı öğrendi; hücre farklılaşması ve iş bölümüyle ortaya çıkan bu adım, hayvanlar, mantarlar ve karmaşık alglerin evrimsel temelini attı.
yaklaşık 720–635 milyon yıl önce
Kartopu Dünya dönemi
Kryogeniyen dönemde Dünya'nın yüzeyi ekvatora dek buzla kaplandı; ardından volkanik CO₂ birikimi ani bir serayla küreyi eritip karmaşık yaşamın önünü açtı.
yaklaşık 575 milyon yıl önce
Ediacara biyotası: karmaşık yaşamın şafağı
Kambriya öncesinin gizemli çok hücreli canlıları — Dickinsonia, Charnia — hayvan mı, bitki mi, bambaşka bir krallık mı? Sorusu yanıtsız; varlıkları tartışmasız.
yaklaşık 538 milyon yıl önce
Kambriyen patlaması
Yaklaşık 538 milyon yıl önce başlayan görece kısa bir jeolojik dönemde, bugün bilinen hemen hemen tüm hayvan filumları fosil kayıtlarında ortaya çıktı.
yaklaşık 470 milyon yıl önce
Karaların yeşermesi: ilk kara bitkileri
Ordovisyen döneminde alg kökenli bitkiler suyu terk edip karaya çıktı; bu geçiş oksijeni artırdı, karbondioksiti düşürdü ve kara yaşamının temelini kurdu.
yaklaşık 400 milyon yıl önce
Böceklerin ortaya çıkışı
Devoniyen-Karbonifer sınırında hexapodlar karada evrildi. Uçuş yeteneğini ilk kazanan hayvanlar olan böcekler, bugün hayvan türlerinin yarısından fazlasını oluşturur ve kara ekosistemlerinin işleyişinde vazgeçilmezdir.
yaklaşık 335 milyon yıl önce
Pangaea: son büyük süperkıta
Karbonifer-Permiyen sınırında tüm karalar tek bir süperkıtada birleşti. Pangaea yaklaşık 175 milyon yıl önce parçalanmaya başlayana dek yaşam, iklim ve evrim üzerinde derin izler bıraktı.
yaklaşık 320 milyon yıl önce
Karbonifer'in dev ormanları
yaklaşık 252 milyon yıl önce
Permiyen sonu büyük yok oluşu
Yer tarihinin bilinen en şiddetli yok oluşu: deniz türlerinin büyük çoğunluğu ve karadaki yaşamın önemli bölümü görece kısa sürede silindi.
yaklaşık 230 milyon yıl önce
Dinozorların yükselişi
Permiyen yokoluşunun boşalttığı ekolojik nişlerde, Triyas'ın küçük iki ayaklı dinozorları 165 milyon yıl sürecek bir hakimiyetin ilk adımını attı.
yaklaşık 175 milyon yıl önce
Pangaea'nın parçalanması
yaklaşık 150 milyon yıl önce
İlk kuşlar: tüylü theropodlardan modern kanatlılara
Jurasik'in sonlarında, tüylü theropod dinozorlardan evrimleşen kuşlar, bugün hâlâ yaşayan tek dinozor soyunu oluşturur. Archaeopteryx bu geçişin en ünlü tanığıdır.
yaklaşık 130 milyon yıl önce
Çiçekli bitkiler: angiosperm devrimi
Erken Kretase'de angiospermlerin evrilmesi ve hızlı çeşitlenmesi, Darwin'in 'iğrenç sır' dediği bir evrimsel patlamadır. Bugün kara bitkilerinin yaklaşık %90'ı angiospermdir ve neredeyse tüm karasal ekosistemler bu gruba bağlıdır.
yaklaşık 66 milyon yıl önce
K-Pg yokoluşu: dinozorların sonu
Bugünkü Meksika sahiline çarpan büyük bir asteroit, küresel iklim çöküşünü tetikleyerek dinozorlar dahil türlerin yaklaşık dörtte üçünü yok etti.
yaklaşık 66 milyon yıl önce
Memelilerin yükselişi: K-Pg sonrası dünya
Chicxulub çarpmasının ardından dinozorların çöküşü, memelilere 160 milyon yıldır kapalı olan ekolojik kapıları açtı. Paleosen'de başlayan bu büyük fırsatlanma, primatlara, balinaları ve nihayetinde insana uzandı.
yaklaşık 55 milyon yıl önce
İlk primatlar
Eosen'in başında, PETM'in genişlettği ormanlarda, büyük gözlü ve kavrama eli olan primatlar bağımsız bir memeli soyu olarak belirdi. İnsan soyunun biyolojik tarihi buradan başlar.
yaklaşık 56 milyon yıl önce
Paleosen-Eosen Termal Maksimumu
Yaklaşık 56 milyon yıl önce küresel ortalama sıcaklıklar 20.000–50.000 yılda 5–8°C birden yükseldi. Derin okyanus asitlendi, birçok tür yok oldu; ama memeliler ve primatlar bu sıcak, ormanlık dünyada patlamalı biçimde çeşitlenerek yayıldı. Günümüz iklim değişikliğinin en yakın jeolojik analogu.
yaklaşık 7 milyon yıl önce
Sahelanthropus tchadensis: bilinen en eski hominin adayı
yaklaşık 5,96 milyon yıl önce
Messiniyen Tuzluluk Krizi: Akdeniz'in kuruması
yaklaşık 4,4 milyon yıl önce
Ardi: Lucy'den önceki adım
Etiyopya'da bulunan Ardipithecus ramidus iskeleti "Ardi", iki ayak üzerinde yürümeyi henüz öğrenen ama hâlâ ağaçlarda yaşayan bir hominini ortaya koydu.
yaklaşık 3,2 milyon yıl önce
Lucy: iki ayak üstünde yürüyen bir akrabamız
1974'te Etiyopya'da bulunan, Australopithecus afarensis türüne ait yaklaşık 3,2 milyon yaşındaki iskelet, iki ayak üzerinde yürüyüşün insan beyninden çok önce var olduğunu gösterdi.
yaklaşık 3 milyon yıl önce
Büyük Kıtalararası Değişim: Amerika'nın kapıları açıldı
yaklaşık 2,6 milyon yıl – 11.700 yıl önce
Buzul çağları: Pleistosen'in ritmi
2,6 milyon yıl önce başlayan Kuaterner Buzullaşması, Dünya'yı Milankovic döngüleriyle ritimli buzul-arası buzul evrelerine soktu. İnsan evrimi bu iklim baskısının gölgesinde şekillendi.
yaklaşık 2,4 milyon yıl önce
Homo habilis: "becerikli insan" ve taş aletler
Olduvai'de bulunan Homo habilis, kasıtlı yontulmuş taş aletlerle açıkça ilişkilendirilen ilk insan türüdür; Homo cinsinin başlangıcını işaretler.
yaklaşık 2 milyon yıl önce
Homo erectus: Afrika'dan çıkan ilk insan
Dik yürüyen, ateşi kontrol eden, alet yapan Homo erectus, Afrika dışına çıkan ve Asya'ya yayılan ilk insan türüdür. Soyumuzdaki birçok modern özelliği başlattı.
yaklaşık 1 milyon yıl önce (tarihi tartışmalı)
Ateşin denetimi
Homo erectus ile ilişkilendirilen ateşin düzenli denetimi, beslenme, sosyal yaşam ve coğrafi yayılım için belirleyici bir eşik oldu; en eski sağlam kanıtlar bir milyon yıl öncesine kadar uzanır.
yaklaşık 335.000 – 236.000 yıl önce
Homo naledi: Rising Star mağarasında yaşamış küçük beyinli bir insan
yaklaşık 315 bin yıl önce
Homo sapiens'in ortaya çıkışı
Fas'taki Jebel Irhoud kalıntıları, anatomik olarak modern insanın en erken bilinen örneklerini yaklaşık 315 bin yıl öncesine ve tek bir bölgeye değil tüm Afrika'ya taşıdı.
yaklaşık 200.000 – 30.000 yıl önce
Denisovanlar: DNA üzerinden tanınan üçüncü insan
Sibirya'daki Denisova mağarasında bulunan küçük bir parmak kemiği fragmanından çıkarılan DNA, modern insan ve Neandertal'den farklı, ayrı bir Asya insan türünü ortaya çıkardı.
yaklaşık 100 bin yıl önce (tartışmalı)
Dilin gelişimi
Sesleri kurallı biçimde birleştirip sınırsız anlam üretebilen dil, insanın birikimli kültürünün ve iş birliğinin temel aracı oldu.
yaklaşık 100.000 – 70.000 yıl önce
Sembolik düşünce ve ilk kasıtlı cenazeler
Boyalı kabuklar, kazınmış aşı boyası, kasıtlı olarak gömülen ölüler — modern insanın belirgin işareti olan sembolik davranışın en eski kanıtları yaklaşık 100 bin yıl öncesine uzanır.
yaklaşık 70 bin yıl önce
Afrika'dan çıkış
Bugün yaşayan insan dışı kıtaların tamamının soyu, Afrika'dan çıkan görece küçük bir Homo sapiens topluluğuna dayanır.
yaklaşık 65.000 yıl önce
Sahul'a geçiş: insanın bilinen ilk açık deniz yolculuğu
Modern insan, buzul çağı deniz seviyesi en düşükken bile Güneydoğu Asya ile Avustralya arasındaki açık denizi geçerek Sahul kıtasına yerleşti — bilinen ilk planlı deniz yolculuğu.
yaklaşık 50.000 – 40.000 yıl önce
Dikiş iğnesi ve giysi: vücudu giyebilen ilk insan
yaklaşık İÖ 400.000 – 40.000
Neandertaller: Avrasya'nın diğer insanları
Avrupa ve Batı Asya'ya yüz binlerce yıl boyunca egemen olan Neandertaller, modern insanın geliş zamanına dek yaşadı; soyumuzla karşılaşıp karıştılar.
yaklaşık İÖ 30.000 – 15.000
Köpeklerin evcilleştirilmesi: kurttan ilk yoldaş türüne
Buzul Çağı'nın geç döneminde gri kurttan ayrılan köpek, insanın evcilleştirdiği ilk türdür ve henüz tarım keşfedilmeden binlerce yıl önce avcı-toplayıcıların yanına yerleşti.
yaklaşık İÖ 17.000
Lascaux: yer altı bir resim galerisi
Fransa'nın güneybatısında bulunan Lascaux mağarası, yaklaşık 17 bin yıl önce Buz Çağı insanlarının mağara duvarlarına çizdiği yüzlerce hayvan figürüyle Paleolitik sanatın en olgun örneklerinden biridir.
yaklaşık İÖ 16.000 – 7.000 (bağımsız icatlar)
Çömlekçilik: pişirilen toprak, depolanan zaman
yaklaşık İÖ 13.000 – 9.500
Natufian kültürü: tarımdan önceki yerleşik yaşam
Levant'taki Natufianlar henüz tarım yapmadan kalıcı köyler kurdu, yabani tahılları yoğun biçimde topladı; köpek ile birlikte gömülmüş ilk insanlar bu kültürdendir.
yaklaşık İÖ 12.000'den itibaren
Obsidyen ticareti: uzak kaynak, ortak araç
yaklaşık İÖ 10.000 – 8.500
Tarımın başlangıcı: Verimli Hilal
Buz Çağı'nın sonunda Verimli Hilal'de yabani buğday ve arpanın evcilleştirilmesi, avcı-toplayıcı yaşamdan yerleşik tarıma geçişin başlangıcı oldu.
yaklaşık İÖ 9.700
Holosen'in başlangıcı: uygarlığın iklim penceresi
Buzul Çağı'nın son soğuk darbesi Younger Dryas'ın ardından yaklaşık İÖ 9.700'de başlayan Holosen, insanın tüm bilinen uygarlığını mümkün kılan istikrarlı sıcak dönemdir.
yaklaşık İÖ 11.500 – 9.500
Göbeklitepe: uygarlığın sıfır noktası
Şanlıurfa yakınlarında bulunan Göbeklitepe, bilinen en eski büyük ölçekli tören yapısı kompleksidir — tarımdan 6.000 yıl önce inşa edildi.
yaklaşık İÖ 9.500
Jericho: bilinen en eski sürekli yerleşim
Ürdün Vadisi'ndeki Tell es-Sultan höyüğü, on bin yılı aşkın bir süredir insanın aralıksız yerleştiği — taş duvar ve kule içeren — bilinen en eski yerleşimdir.
yaklaşık İÖ 7.400 – 5.700
Çatalhöyük: dünyanın en eski büyük yerleşimi
Konya Ovası'ndaki Çatalhöyük, neolitik dönemin en büyük yerleşim alanlarından biriydi — bitişik nizam evler, duvar resimleri ve sokakların olmadığı bir kent dokusu.
yaklaşık İÖ 8.000 – 5.000
İlk peynir ve bira: fermantasyonla işlenen kalori
yaklaşık İÖ 6.000
Sulama tarımı: tahılın yağmurdan bağımsızlaşması
Yağmur tarımı yerine nehir suyunu kanalla tarlaya taşımak, Mezopotamya ve Mısır'da büyük artı ürün ve dolayısıyla şehir, bürokrasi ve devleti mümkün kıldı.
yaklaşık İÖ 3.500
Tekerleğin icadı
Dönen bir disk ile sabit bir mil arasındaki ilişki, taşımayı, çömlekçiliği ve makineyi kökten değiştiren bir ilkeyi ortaya koydu.
yaklaşık İÖ 3500 – 2000
Sümer şehir devletleri
Aşağı Mezopotamya'da Uruk, Ur, Lagaş, Eridu, Nippur — dünya tarihindeki ilk gerçek şehirler. Tapınak ekonomisi, kanal tarımı ve kralın doğuşu burada şekillendi.
yaklaşık İÖ 3.300
Tunç Çağı: bakır ile kalayın değiştirdiği dünya
Bakırın kalayla alaşımı tunç, taştan üstün ilk metal alettir; yaklaşık İÖ 3.300'de yaygınlaşmaya başladı, uzun mesafeli ticareti ve uzmanlaşmış zanaatı zorunlu kıldı.
yaklaşık İÖ 3.200
Çivi yazısının doğuşu
Mezopotamya'da Uruk şehrinde, tapınak ekonomisinin hesap kayıtlarını tutmak için icat edilen kil tabletler üzerindeki işaretler, bilinen en eski yazı sistemine dönüştü.
yaklaşık İÖ 3.000 – 2.000
Stonehenge: gökyüzüne hizalı megalitler
yaklaşık İÖ 3300 – 1300
İndus Vadisi uygarlığı
Bugünkü Pakistan ve kuzeybatı Hindistan'ı kaplayan, planlı şehirleriyle Tunç Çağı'nın en geniş uygarlıklarından biri — ama yazısı hâlâ çözülememiştir.
yaklaşık İÖ 2700 – 540
Elam Medeniyeti
yaklaşık İÖ 2.560
Giza Büyük Piramidi
Firavun Khufu için inşa edilen ve neredeyse dört bin yıl boyunca dünyanın en yüksek yapısı olan piramit, erken devlet organizasyonunun ölçeğini gösterir.
yaklaşık İÖ 2334 – 2154
Akad İmparatorluğu
Sargon'un kurduğu Akad, tarihteki ilk çok-uluslu imparatorluk olarak kabul edilir; Sümer şehir devletlerini tek bir yönetim altında birleştirdi.
yaklaşık İÖ 2100
Ur-Nammu ve Lipit-İştar Kanunları
Bilinen en eski yazılı yasalar — Ur Üçüncü Hanedanlığı'ndan, Hammurabi'den üç yüz yıl önce. Tazminat odaklı ve şaşırtıcı derecede insancıldı.
yaklaşık İÖ 3000 – 1100
Minos uygarlığı
Girit adasında, Avrupa'nın ilk büyük şehir-kültürü; deniz ticaretine dayalı, sarayları ve duvar resimleriyle özgün bir Tunç Çağı uygarlığı.
yaklaşık İÖ 1950 – 1750
Asur Ticaret Kolonileri ve Karumlar
yaklaşık İÖ 1800
Babil'in yükselişi
Fırat kıyısındaki küçük bir şehir, Hammurabi'nin yönetimi altında Yakındoğu'nun siyasi ve kültürel merkezine dönüştü; sonraki bin yıllar boyunca 'Babil' bir uygarlığın adı olacaktı.
yaklaşık İÖ 1754
Hammurabi Kanunları
Babil kralı Hammurabi, 282 maddelik bir hukuk derlemesini bir bazalt dikilitaşa kazıttı. Hayatta kalan en kapsamlı erken yazılı hukuk metinlerinden biridir.
yaklaşık İÖ 1650 – 1180
Hititler ve Anadolu'nun ilk büyük gücü
Hattuşa'dan yönetilen Hitit Devleti, Anadolu'nun büyük bölümünü ve kuzey Suriye'yi egemenliği altına aldı; Mısır'la İÖ 13. yüzyılda dengeli barış antlaşması imzalayan ilk Yakındoğu gücüdür.
yaklaşık İÖ 1500 – 1200
Demirin işlenmesi ve Demir Çağı
Demirin sistematik üretimi büyük olasılıkla Anadolu'da, Hitit etki alanındaki bölgelerde başladı; Bronz Çağı sonrasında ekonomik ve askeri dengeyi kalıcı olarak değiştirdi.
yaklaşık İÖ 2. binyıl – 6. yüzyıl
Yahudiliğin ortaya çıkışı
Levant'ta yavaş yavaş şekillenen tek-tanrılı bir gelenek — Hıristiyanlığın ve İslam'ın da çıkış noktası olacak.
İÖ 1274 (savaş) / İÖ 1259 (antlaşma)
Kadeş Savaşı ve Antlaşması
Hitit ve Mısır orduları arasındaki büyük çarpışma savaş alanında kazananı belirsiz bıraktı; on beş yıl sonra imzalanan antlaşma, tarihte bilinen en eski denkçi barış belgesidir.
yaklaşık İÖ 1200 – 1150
Bronz Çağı Çöküşü ve Deniz Kavimleri
Yaklaşık elli yıl içinde Doğu Akdeniz'deki büyük krallıkların neredeyse tamamı çöktü — Hitit başkenti yakıldı, Miken sarayları terk edildi, yazı sistemleri kayboldu.
yaklaşık İÖ 1100 – 300
Fenikeliler ve alfabenin yayılışı
Bronz Çağı çöküşünden sonra Lübnan kıyısındaki şehirler — Byblos, Tyre, Sidon — Akdeniz ticaretine hâkim oldu ve seslere dayalı 22 harflik alfabeyi tüm havzaya yaydı.
yaklaşık İÖ 7.–6. yüzyıl
Lidya ve madeni paranın icadı
Batı Anadolu'daki Lidya'da, devletin damgaladığı standart ağırlıkta metal parçalar ilk madeni paraları doğurdu.
yaklaşık İÖ 563 – 483
Buda ve Budizm'in doğuşu
Hint kuzeyinde bir prens olan Siddhartha Gautama, sarayı terk edip aydınlanmaya ulaştığında, yüzyıllarca Asya'yı dönüştürecek bir öğretiyi başlatmış oldu.
yaklaşık İÖ 551 – 479
Konfüçyüs ve Konfüçyüsçü düşünce
Çin'in 'Bahar ve Sonbahar' döneminin parçalı dünyasında yaşayan Konfüçyüs, ahlâki kişilik, doğru ilişkiler ve örnek yöneticiliğe dayalı bir toplum öğretisi geliştirdi.
İÖ 550 – 330
Akhamenid Pers İmparatorluğu: Kyros ve dünyanın ilk büyük imparatorluğu
Kyros'un İÖ 550'de Med devletini devirmesiyle başlayan Akhamenid hanedanı, iki yüzyıl içinde Egede'den İndüs'e uzanan, tarihte o zamana kadar görülmemiş bir çoklu-etnik imparatorluğu kurdu.
İÖ 509 – 27
Roma Cumhuriyeti'nin kuruluşu
Romalılar İÖ 509'da son Etrüsk kralını kovup tek-kişi yönetimi reddetti; yerine iki konsül, Senato ve halk meclislerine dayanan beş yüz yıllık bir cumhuriyet düzeni kurdular.
İÖ 508
Atina demokrasisinin doğuşu
Atinalı devlet adamı Kleisthenes'in reformlarıyla yurttaşların doğrudan yönetimi (*demos kratia*), bilinen ilk büyük ölçekli demokratik düzen olarak şekillendi.
İÖ 336 – 323
Büyük İskender ve Helenistik dünyanın doğuşu
Babası Filip'in ardından yirmi yaşında Makedonya tahtına çıkan İskender, on üç yılda Yunanistan'dan Hindistan'a uzanan bir imparatorluk kurdu — ve Helenistik çağı başlattı.
İÖ 221 – 206
Qin Shi Huang ve Çin'in birleştirilmesi
Qin kralı Ying Zheng, İÖ 221'de Savaşan Devletler'i sona erdiren son rakibini de yenip kendisini "Qin Shi Huang" (İlk İmparator) ilan etti — beraberinde tek yazı, tek ölçü, tek ağ yapısı ve iki bin yıl sürecek tek-merkezli Çin fikri geldi.
İÖ 27
Augustus ve Roma İmparatorluğu'nun kuruluşu
Senato'nun İÖ 27'de Octavianus'a "Augustus" unvanını vermesiyle Roma cumhuriyetinin yerini, sonraki üç yüzyıl Akdeniz dünyasını şekillendirecek tek-adam yönetimi aldı.
yaklaşık 30 SS
Hıristiyanlığın doğuşu
Roma egemenliğindeki Yahudiye'de başlayan bir hareket, birkaç yüzyılda Akdeniz dünyasını biçimlendiren bir dine dönüştü.
24 Ekim 79
Vezüv ve Pompei'nin küle gömülmesi
224 SS – 651
Sasani İmparatorluğu
Pers İmparatorluğu'nun son büyük temsilcisi; dört yüz yıl boyunca Roma ve Bizans'ın eşit gücü olarak Yakındoğu'yu yönetti.
476 SS
Batı Roma'nın çöküşü
Batı Roma'nın siyasi yapısının dağılması, Akdeniz dünyasında yüzyıllar süren bir düzenin sonu olarak alınır.
622
Hicret: İslam takviminin başlangıcı
Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü, henüz küçük bir topluluk olan İslam'ı dini bir mesajdan siyasi-toplumsal bir düzene dönüştürdü.
8 Haziran 793 — Viking Çağı başlangıcı
Lindisfarne baskını ve Viking Çağı
25 Aralık 800
Şarlman: Karolenj İmparatorluğu'nun taçlanışı
1037 (kuruluş süreci)
Büyük Selçuklu Devleti
Orta Asya kökenli Selçuklular, İran ve Yakındoğu'da geniş bir Türk-İslam devleti kurarak bölgenin siyasi haritasını değiştirdi.
1095 — Haçlı Seferleri'nin başlangıcı
Haçlı Seferleri'nin başlangıcı
Papa II. Urbanus 1095'te Clermont Konsili'nde 'Kutsal Toprakları kurtarma' çağrısı yaptı. Sonraki iki yüz yıl boyunca Avrupa ile Akdeniz'in doğusu büyük ölçekli savaşlarla iç içe geçti.
1206 — Cengiz Han'ın ilan edilişi
Moğol İmparatorluğu'nun kuruluşu
1206'da Temüçin, Moğol bozkırının birleşik kurultayında 'Cengiz Han' unvanını aldı. Bunu izleyen yüzyıl, dünya tarihinin en büyük kara imparatorluğunu doğurdu.
yaklaşık 1299 (geleneksel tarih)
Osmanlı Devleti'nin kuruluşu
Söğüt yöresinde küçük bir uç beyliği olarak başlayan Osmanlı, üç kıtaya yayılacak bir devletin ilk adımını 1299 dolaylarında attı. Osman Bey'in liderliği, hanedanın geleneksel başlangıcıdır.
1347–1351
Kara Veba
Birkaç yıl içinde Avrasya ve Kuzey Afrika'da nüfusun büyük bölümünü yok eden salgın, toplum ve ekonomiyi kökten sarstı.
yaklaşık 1440'lar
Gutenberg matbaası: hareketli metal harf
Johannes Gutenberg'in Mainz'de geliştirdiği hareketli metal harfli baskı sistemi, kitap üretimini insanlık tarihinde ilk kez sanayileştirdi ve Avrupa'da bilgiyi ölçek olarak dönüştürdü.
29 Mayıs 1453
İstanbul'un Fethi
II. Mehmed komutasındaki Osmanlı kuvvetlerinin Konstantinopolis'i alması, bin yıllık Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'nu sona erdirdi ve Akdeniz dengesini Osmanlı lehine kalıcı olarak değiştirdi.
12 Ekim 1492
Kolomb'un Atlas Ötesi seferi ve iki dünyanın karşılaşması
Cenovalı denizci Kristof Kolomb, İspanya tacının desteğiyle Atlas Okyanusu'nu geçti ve 12 Ekim 1492'de Bahamalar'a ulaştı. Avrupa ve Amerikalar arasındaki uzun, sert temas dönemi burada başladı.
1543
Kopernik devrimi
Dünya'yı evrenin merkezinden çıkarıp Güneş'in çevresine yerleştiren model, bilimsel düşüncenin yönünü değiştirdi.
1687
Newton'un Principia'sı: hareket yasaları ve kütleçekim
Isaac Newton 1687'de yayımladığı Principia Mathematica ile gezegenlerin, mermilerin ve düşen elmaların aynı yasalara uyduğunu gösterdi. Modern fiziğin temeli burada atıldı.
yaklaşık 1760'tan itibaren
Sanayi Devrimi
Makine gücü ve fabrika üretiminin yaygınlaşması, üretim ölçeğini, kentleri ve toplumsal yapıyı kalıcı olarak değiştirdi.
1789
Fransız Devrimi
1789'da başlayan Fransız Devrimi, mutlak monarşiyi yıktı, 'İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ni yayımladı ve modern siyasetin temel kavramlarını — yurttaşlık, halk egemenliği, eşitlik — kıtaya yaydı.
24 Kasım 1859
Darwin: Türlerin Kökeni
Charles Darwin'in 1859'da yayımlanan Türlerin Kökeni, doğal seçilim mekanizmasını ortaya koyarak yaşamın bütününü tek bir ilkeyle açıklayan ilk eksiksiz bilimsel kuramı sundu.
1905 (özel) – 1915 (genel)
Görelilik teorisi
Zaman ve uzayın gözlemciden bağımsız mutlak nicelikler olmadığını gösteren kuram, fiziğin temelini yeniden kurdu.
1914 – 1918
Birinci Dünya Savaşı
1914-1918 arasında dört yıl boyunca süren Birinci Dünya Savaşı, 40 milyon askeri ve sivili öldürdü, dört imparatorluğu yıktı ve 20. yüzyılın siyasal haritasını kalıcı olarak yeniden çizdi.
29 Ekim 1923
Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanı
29 Ekim 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisi cumhuriyeti ilan etti; Osmanlı'nın çöküşünün ardından kurulan yeni devletin yönetim biçimi belirlendi.
1939 – 1945
İkinci Dünya Savaşı
1939-1945 arasında dünyanın tamamına yayılan İkinci Dünya Savaşı, yaklaşık 75 milyon hayata mal oldu, Holokost'u içerdi, nükleer çağı başlattı ve savaş sonrası küresel düzenin temelini attı.
6 ve 9 Ağustos 1945
Hiroşima ve Nagasaki: nükleer çağın başlangıcı
ABD'nin 6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya, 9 Ağustos'ta Nagasaki'ye attığı atom bombaları İkinci Dünya Savaşı'nı sona erdirdi ve insanlığın varoluşsal risk düzeyini kalıcı olarak değiştirdi.
20 Temmuz 1969
Apollo 11: Ay'a iniş
Neil Armstrong ve Buzz Aldrin, 20 Temmuz 1969'da Ay'ın Sakinlik Denizi'ne indi; insan ilk kez başka bir gök cisminin yüzeyinde yürüdü.
1989 – 1991
World Wide Web: hipertext ağı
Tim Berners-Lee'nin CERN'de geliştirdiği hipertext protokolü, evrensel adresleme (URL) ve istemci-sunucu modeli, internetin üzerine herkesin erişebileceği bir bilgi katmanı kurdu.
2020–2023
COVID-19 pandemisi
Yeni bir koronavirüsün küresel yayılımı, kısa sürede tüm dünyada günlük yaşamı, ekonomiyi ve bilimi aynı anda dönüştürdü.